Forfordele

Kva tyder forfordele? Er det å gje nokon for lite eller å gje nokon for mykje?

Svar

Tradisjonelt tyder forfordele å gje nokon for lite eller gjere urett mot dei på anna vis. Det er altså det motsette av å favorisere.

Fleire og fleire bruker det i staden om å favorisere, og denne tydinga er nyleg komen inn i norske og danske ordbøker. Den nye tydinga kan verke meir logisk, men den gamle tydinga må likevel reknast som den rettaste.

Kva skal ein gjere med ordet?

Same kva ein legg i ordet, er det mange som vil tolke det motsett. Ordet er i ferd med å bli eit såkalla pendelord

Når den nye tydinga er komen inn i ordbøkene, er det fordi ordbøkene er nøydde til beskrive utbreidd faktisk bruk av orda. Meininga er altså ikkje å skifte den gamle tydinga ut med den nye.

Språkrådet rår ikkje frå å bruke eit ord berre fordi nokon mistyder det. Til dømes bør ordet bjørneteneste nyttast som før, både fordi vi manglar ei god erstatning, og fordi det er lett å hugse historia bak ordet (bjørnen som slår ei fluge på panna til herren). Ein kan diverre ikkje hengje forfordele på ein like grei knagg. Men det er ikkje noko argument for å la det skure. Ordet er for viktig til det. Skal ordet brukast, bør det vere i den tradisjonelle tydinga. 

På den andre sida bør ein nok ikkje gjere seg voner om at alle kan lære å bruke det rett att. Det tryggaste vil ofte vere å bruke ei formulering alle forstår. Kan det uttrykkjast med «få mindre enn», er ingenting betre enn det. Før kunne det på nynorsk heite å misbyte (jf. t.d. landssviklova frå 1947), men det er nok ikkje så lett å forstå lenger.

Kva kjem det av?

Forfordele er kome inn i norsk og dei andre skandinaviske språka frå lågtysk vorvordelen. Førestavinga for- har ulike tydingar i norsk, som ‘altfor’, ‘føre’ (i tid og rom) og  ‘pro’, altså ‘til fordel/føremon for’. Kopla til verbet å fordele dreg alle i positiv lei, så det er ikkje rart at ordet har vorte mistydd.

Men i dette tilfellet skal for- opphavleg ha tydd nærmast ‘bort frå’, og resten av ordet er fyrst seinare blitt påverka av verbet fordele. Opphavleg hang det nærare saman med substantivet fordel ‘føremon’, og bort frå fordel er jo klårt negativt. 

Del denne siden

Del på Facebook Del på Twitter