Kløyvd infinitiv

Kan ein framleis nytta kløyvd infinitiv i skrift? Kvar finn eg opplysningar om kva verb som skal ha a-ending i dette systemet?

Svar

Systemet kløyvd infinitiv er ute av bokmålet, der det var sideform (altså ikkje til bruk i lærebøker eller i statstenesta) frå 1938 til 2005. I nynorsk vart kløyvd infinitiv nytta (med ein slags sideformstatus) fram til 1938, då det vart jamstilt form. I 1959 vart det sideform, og i 2012 vart det jamstilt att

Ein artikkel om kløyvd infinitiv i skriftnormalane finn du på nettsidene til Språkrådet. Ei anna utgreiing står i Ny rettskriving for 2000-talet, kapittel 3.4.1 Infinitiv.

Ei liste med dei verba som skal ha a-infinitiv, er sett inn til slutt nedanfor.

Bakgrunnen for kløyvd infinitiv

Kløyvd infinitiv er eit austnorsk målmerke med grunnlag i gamalnorsk. Jamvel folkeleg oslomål har til nyleg hatt mykje kløyvd infinitiv, og det finst framleis dei som har teke vare på han og seier vær(r)a og gjør(r)a.

I gamalnorsk hadde verb a-ending. Rotvokalen var anten stutt (som i-en i lifa ‘leva’) eller lang (som i skrífa ‘skriva’). Lengd er markert med aksent over rotvokalen framanfor.

Langstava verb er verb med lang vokal, dobbel konsonant eller begge delar. I slike verb vart endinga etter gamalnorsk tid redusert til -e i austnorsk.  I trøndersk forsvann han heilt (såkalla apokope). Stuttstava verb hadde etter måten mindre «tyngd» i rota og dermed meir jamvekt mellom stavingane. I desse stuttstava jamvektsorda helt a-endinga frå gammalnorsk seg.

(Sidan har vi hatt ei såkalla kvantitetsomlegging, som inneber at alle verb i moderne norsk er langstava, men den omlegginga har ikkje tilbakeverkande kraft på endingane.)

Det er tre vegar til å læra kløyvd infinitiv: 1) eit austlandsmålføre (med visse justeringar), 2) kunnskap om skrivemåten i gammalnorsk, 3) ei liste med verba som skal ha a-infinitiv. 

Nokre knaggar

Sidan alle verb i dag har lang rotstaving, kan ikkje uttalen av rotstavinga gje oss fasiten, men saman med skrivemåten kan uttalen framleis hjelpa oss eit stykke på veg. A-ending finn vi særleg i gamle heimlege verb som i nynorsk kan skrivast med a, eller open o (med å/ø-uttale) + éin konsonant føre endinga. Vi kan leggja til i-ar av det slaget som blir til e i mange dialektar («open i»), og u-ar med utbreidd o-uttale («open u»). 

Det gjeld altså desse vokalane føre enkel konsonant:

a: laga, aka, mata, fara, hata, gala, skapa 
e: bera, drepagjeraeta, lesa, leva, sela, skjera, spelavera, veta (= vita)
o med å/ø-uttale: bora, lova, koma (og dermed komma), moka, skoda, sova, tola
open i og open u: vitaskipa; duna, muna

Fleire døme finn du i lista til slutt.

Verb med ein enkelt konsonant + j rett føre endinga får tradisjonelt helst -a:

byrja, delja, fremja, lepja, remja, selja, sitja, setja, skilja, spørja; dessutan seia og teia.

Dette gjeld ikkje alle dialektar med kløyvd infinitiv, men ein bør halda seg til lista.

To konsonantar føre j-en gir e-infinitiv:

byggje, syngje, leggje, liggje, trekkje osv.

Men liggje og leggje blir mange stader liggja og leggja, truleg etter mønster frå sitja og setja

 

Liste frå «Ny rettskriving for 2000-talet»

 

Del denne siden

Del på Facebook Del på Twitter