Kategorier treff i 111 kategorier

Svar på språkspørsmål (684 treff)

I eller på Agder?

Er det riktig å si på Agder når en mener ‘i Aust-Agder og Vest-Agder’?

På Agder er det tradisjonelle uttrykket for landet langs kysten, men det har også kunnet omfatte mer eller mindre av Agder-fylkene. Det har likevel hett i Aust-Agder og i Vest-Agder om hvert fylke for seg. 

I bokhylla.no (Nasjonalbiblioteket) ser vi tradisjonell bruk av i mange boktitler:

  • Rikssamlingstid på Agder (1976)
  • Kommune- og fylkesblomster på Agder (1997)
  • Jernverk på Agder (1986)
  • Bygder og byar på Agder (1975)
  • Motstandsbevegelsen på Agder 1940-1945 (1992)
  • Kristenliv på Agder (1948)

Her er det ikke nødvendigvis bare snakk om kystområdene. I Norge vårt land: Daler, fjell og fjordbygder i Sør-Norge (1990) står det til og med om «de indre bygder på Agder».

kan virke uvant for noen, men det er ingen spesiell grunn til å skifte det ut. Det er likevel vanlig å skrive og si i Agder om Agder i dag. Med referanse til hele det administrative området er det riktig, og det kan nok ikke kalles feil ellers heller.

Historisk

Inndelingen i Aust- og Vest-Agder er snaut hundre år gammel.

På lokalhistoriewiki.no står dette:

Historisk ble navnet [Agder] brukt om de ytre delene av dette området. Navnet skal bety «kant», det vil si kanten av landet mot sjøen. Man kan spore det omkring 1500 år tilbake, da det var et småkongedømme. Det ble senere et fylke, Egdafylki, under Gulatingsloven. Egdafylki ble senere til Agdesiden len, et av hovedlenene.

Det blir omtrent som Møre, som en gang i tida bare var kysten. Navnet kommer av ei rot mor- som henger sammen med gammelnorsk marr 'hav'. I dag omfatter både Møre og på Møre mer av landjorda.

Kategorier: Preposisjonsbruk

Stadnamn og målform

Kan ein skrive t.d. Østensjøvannet i ein nynorsktekst?

Stadnamn skal ha berre éi skriftform i offentleg bruk. Du kan difor trygt skriva Østensjøvannet på nynorsk.

Namn på fylke har òg berre éi form: Østfold og Aust-Agder heiter det same i begge målformene.

Godkjende skrivemåtar finst i Sentralt stadnamnregister ved Statens kartverk.

Spreiing av skarre-r-en

Kan de seia litt om skarre-r-en og korleis han spreier seg?

Før år 1900 fanst hals-r eller skarre-r nesten berre på det sørlege Sørlandet og i nokre tettstader på Sør-Vestlandet. Sidan spreidde han seg kraftig i desse landsdelane. R-en har så å seia hoppa frå tettstad til tettstad før han har spreidd seg utover bygdene.

Denne relativt nye r-en spreidde seg frå parisarfransk på 1600-talet og frå København frå kring 1780-åra. Hos oss kom han truleg fyrst til Bergen og Kristiansand.

Hals-r-en er lett å læra, og tidlegare vart han rekna som fornem. Det er nok grunnen til at han har spreidd seg så lett.

Dialektkartet

No er hals-r-en i bruk i store delar av Aust- og Vest-Agder, nesten heile Rogaland, store område kring Bergen og delar av Sogn og Fjordane sør for Florø. Han spreier seg oppover Setesdalen, i Hordaland og i Sogn og Fjordane. Mange stader er det no berre dei eldste som nyttar rulle-r.

Det er spådd at Agder-fylka, Rogaland og Hordaland vil bli reine skarrefylke, og at store delar av Sogn og Fjordane kjem til å skarra. I aust og nord har hals-r berre fått innpass hos einskildpersonar. I søraust ligg grensa fast ved Risør.

Frogner-r

Utanfor Sør- og Vestlandet har hals-r-en vore nytta av eit lite mindretal på vestkanten i Oslo. Grunnen skal vera at ein tidlegare nytta barnepiker frå Sørlandet og Danmark. Frogner-r har dette vorte kalla. (Det finst òg ein særeigen surrande tungespiss-r på vestkanten som kan ha blitt forveksla med skarre-r.)

I Kristiania (Oslo) rekna mange skarring som «fint». Ein av grunnane er at dansk, som har hals-r, tidlegare var teaterspråk i byen. Dessutan har bergensk finspråk (med hals-r) i periodar hatt høg status.

Uttalevanskar

Born som lærer å snakka, får lettare til å uttala skarre-r enn enn rulle-r. Det gjer at skarre-r-en lett spreier seg.

Men i område med austnorsk «retrofleks» uttale av rn, rt, rs o.l. er borna truleg meir motstandsdyktige mot hals-r-en, for desse retroflekse lydane ligg framme på tunga. Somme meiner difor at skarre-r-en ikkje vil spreia seg stort lenger aust- og nordover.

Les meir

Det er skrive ei heil bok om r-lyden: Arne Torp: R – ei urokråke i språket (Samlaget 2007).

Å reise kjerringa

Hvorfor heter det å reise kjerringa om ‘å ta seg opp igjen etter en dårlig prestasjon’, som det står i Bokmålsordboka?

Å lage ei kjerring er opprinnelig å dette i skibakken. Å reise den samme kjerringa er å renne ned resten av bakken uten å dette.

Uttrykket er gammelt i deler av Telemark, Agder og Rogaland.

Vi siterer fra Slang og sjargong av Ingvald Marm (1962):

Snøkjerring kan bety snømann og stor snøball, men ei kjerring er her et avtrykk i snøen. Merk at det er en møykjerring, altså en ugift kvinne. Den som fikk mange møykjerringer i bakken, ville få tilsvarende store vansker med å få seg en kone.

I skjønnlitteraturen forekommer uttrykket trolig først hos Kristen Stalleland i barnefortellingen Vesle Hallvard (1897):