Tredjedel, tredel, fjerdedel, firedel og så vidare

Dei siste åra synest eg det er vorte mykje vanlegare å skrive åttedel enn åttendedel eller åttandedel. Eg har sjølv gitt meg for overmakta og gått over til åttedelsfinale. Kva alternativ tilrår Språkrådet?

Svar

Her må du nesten velja sjølv.

Åttedel og åttandedel er heilt jamstilte former, som tredel og tredjedel, firedel og fjerdedel osb., sjå til dømes Nynorskordboka. Slik har det vore sidan 25.5.1951, då eit rundskriv frå Kyrkje- og undervisningsdepartementet slo fast både dette og den nye teljemåten (tjueein for einogtjue osv.)

Rein forenkling − med forvikling

Tredel osv. er innført som ei pedagogisk forenkling. Men før ei forenkling er heilt gjennomført, er ho så å seia ei fordobling. I overgangsfasen kan det rå forvirring. Vi får av og til brev med argumentasjon mot ord som tredjedel og fjerdedel:

«Det står på siden her at man kan si en fjerdedel i stedet for en firedel. Dette kan vel ikke være riktig? [...] La si vi snakker om en bil. Da er en firedel 25 % av bilen. Hvis man sier en fjerdedel så blir det som å si at man har del nummer fire av bilen, noe som betyr noe helt annet?»

Denne tankegangen syner kanskje at pedagogane var inne på noko då dei ville fjerdedel til livs, men forvirringa kan òg vera ein konsekvens av at firedel vart teke inn i språket. Der det finst ulike ord eller former, søkjer folk ulik meining med dei.

Firedel gjev heller ikkje meining utan vidare, men begge variantane er fullt brukande kvar for seg. Skal vi prøva å forstå fjerdedel bokstavleg, kan vi tenkja oss at ein fjerde del = éin (t.d. den siste) av fire delar, som jo står for det same som 25 %.

Eldre ord

I retteleg gamle dagar heitte det forresten tridjung, fjordung/fjerding osv., som òg var framifrå gode ord. Sidan kom tredjepart og fjerdepart inn og gjorde seg seg sterkt gjeldande, ikkje minst i målføra, der desse orda mange stader heldt seg lenge.

Del denne siden

Del på Facebook Del på Twitter