Samsvarsbøying i nynorsk: svake partisipp (dømd, bygd osb.)

Går det an å forklare enkelt korleis ein bøyer partisipp, altså t.d. å vere dømd eller bygd?

Svar

Ja, det trur vi. Men ein slepp ikkje unna å konsentrere seg i eit minutt eller to når ein skal forstå det. Trikset er å ta utgangspunkt i sjølve verbbøyinga, slik:

å dømme − dømmer − dømdehar dømt

Sjå på dei utheva formene: preteritum og perfektum. Dømde er den tradisjonelle preteritumsforma. Vi skal no sjå på den tradisjonelle samsvarsbøyinga med grunnlag i formene ovanfor.

Vi spør fyrst etter fleirtalsforma av partisipp, den som kjem etter dei er (eller dei var/blir/vert/vart/blei). Fleirtalsforma er tilfeldigvis og heldigvis alltid lik preteritumsforma! Altså: dei er dømde. Hankjønnsforma og hokjønnsforma er alltid lik denne forma minus fleirtals-e-en: han er dømd, ho er dømd. Og inkjekjønnsforma er alltid lik perfektumforma etter har: det er dømt. Slik ser det då ut:

det er dømthan/ho er dømd dei er dømde

Partisippa er altså like lette å bøye som sjølve verbet! No kan ein rett nok velje å skrive dømte i preteritum. Då bruker ein berre -t og ikkje -d ovanfor.

Mønsteret ovanfor skal òg nyttast i formuleringar som

eit dømt menneske – ein dømd mann / ei dømd kone – dømde menneske

Verb med -dde, -vde og -gde i preteritum

Så ser vi på den undergruppa som har -dde, -vde eller -gde i preteritum etter vokal. Dersom vi vel -t i perfektum, får vi nett same systemet som med å dømme:

 å byggje – byggjer – bygde har bygt

det er bygt han/ho er bygd dei er bygde

No kan slike verb valfritt ha d-former etter har (har bygd, har levd, har snudd). Vel ein dei, blir det berre d-ar og ingen t-ar i samsvarsbøyinga ovanfor.

Forenkla bøying

Det er òg mogleg å sløyfe samsvarsbøyinga. Det lyt då gjerast fullt ut, og alle formene skal vere som preteritumsforma etter har

dømde/dømte − har dømt > det/han/ho/dei er dømt
bygde − har bygd (bygt) > det/han/ho/dei er bygd (bygt)

Det blir her som i bokmål. Har bygt er sett i parentes fordi dei fleste som skriv har bygt, nyttar tradisjonell samsvarsbøying.

Del denne siden

Del på Facebook Del på Twitter