Mulm og mørke, brask og bram og liknande

Kva tyder mulm, brask og bram, og kva heiter uttrykk som inneheld elles ukjende ord?

Svar
Sjølve tydingane finn vi i Nynorskordboka:
 
brask (i tyding 1 innverknad frå lågtysk brasch ‘knaking, ståk’) 1 bråkande framferd: med brask og bram 2 kvister o l som lett brenn og sprakar i elden; skrap, skrot
bram (av bramme) med brask og bram byrg og brikjande framferd (Bokmålsordboka: støyende, overmodig oppførsel) bramme verb (samanheng  med brumme) sjå godt ut; falle i auga; brike; skryte
mulm (frå bm., av eldre dansk mul ‘mørke’) tett mørke: i mulm og mørke 

Dei faste uttrykka det er tale om,

  • består oftast av to ledd (er par) som ikkje kan byta plass
  • tyder om lag det same (er synonyme)
  • har gjerne forbokstav (allitterasjon) eller andre samanbindande verkemiddel

Andre døme: leita med med lys og lykt, gå frå gard og grunn, missa munn og mæle, med hud og hår.

Slike ordlag har vore kalla ordpar eller paruttrykk. Orda i paret er parord. Somme har brukt ordpar nettopp om allittererande ordpar med synonymi, andre har brukt det om ei vidare gruppe av ordlag. I dansk er nemninga sterke ordpar nytta noko, i engelsk er mellom anna termen binomials i bruk.

Når det eine ordet er eit kjent synonym for det andre eller er ugjennomsiktig, er ordparet pleonastisk (smør på flesk) eller tautologisk (a seier det same som b). Tydinga til det eine ordet er altså mindre viktig; hovudfunksjonen er å forsterka det andre ordet.

I alle tilfelle manglar eit omgrep for undergruppa av uttrykk som har dette kjenneteiknet i tillegg til dei som er nemnde i punktlista ovanfor: 

  • inneheld minst eitt ord som med tida er vorte «unikt» og ugjennomsiktig, så å seia «forsteina» eller «fossilt»

Det er uproblematisk å kalla det ordpar med eit unikt ord. Men ein kan kanskje laga noko meir spesifikt: Unike element har vore kalla cranberry morphemes i engelsk, for cran- har inga sjølvstendig tyding. I dansk har stikkelsbærelement vore føreslått. Eit alternativ kunne vera å kalla det mulmord eller -uttrykk, sidan ordet mulm sjeldan blir nytta åleine. Mulmord har ein ekstra klangbotn i og med at mulm viser til noko som er lite gjennomsiktig. (Elles kunne murmelord kunne vore nytta om samansette ord med eit fossilt ledd, jf. murmeldyr). 

Del denne siden

Del på Facebook Del på Twitter