Gild og ugild i juridisk meining

Ugild i den juridiske tydinga ‘inhabil’ kjenner eg godt. Men motstykket gild i tydinga ‘habil’ står visst ikkje i Bokmålsordboka. Finst det ikkje?

Svar

Jau, etter Nynorskordboka kan gild mellom anna tyde ‘gjeldande, gyldig’ (som i allgild, rettsgild, ugild og gild mynt, vekt). Dette omfattar også tydinga ‘habil’ i juridisk meining. Om lag den same terminologiske tradisjonen finst òg i bokmål og i dansk.

Men det må seiast at slik bruk var mykje vanlegare før. Ugild blir nytta frå tid til anna, men dei fleste oppfattar nok ikkje gild som noko juridisk omgrep lenger. Så om ein vil nytte ordet slik, bør ein syte for at lesaren forstår det, kanskje ved å forklare det først.

Generelt er dei gamle norske orda gild og ugild mindre nytta i dag enn dei latinske habil og inhabil, endå dei kan ha nøyaktig den same tydinga. Dei norske orda er òg eldre i norsk juss enn dei latinske, som kanskje ikkje etablerte seg før på 1700- og 1800-talet.

Kvifor usymmetrisk?

Gild og habil kolliderer med andre tydingar, medan ugild og inhabil ikkje gjer det. Ein gild og habil pianist har ingen rettsleg klang, medan ein ugild og inhabil pianist kling meir juridisk enn personleg og musikalsk. Kollisjonen råkar likevel gild meir enn habil. Overomgrepet er gjerne habilitet og habilitetsspørsmål, sjeldan gildskap.

Truleg er både gild og ugild under press frå dei latinske orda, men sidan det å vera ugild/inhabil er problemet i samband med gildskap, blir det meir omtala enn det motsette. Ugild gjer det såles betre enn gild.

I lovene

Inntil vidare lever ugild i beste velgåande i fleire lover, t.d. straffeprosesslova:

§ 60. En tjenestemann som hører til påtalemyndigheten eller handler på vegne av denne, er ugild når han står i et forhold til saken som nevnt i domstolsloven § 106 nr. 1-5. Han er også ugild når andre særegne forhold foreligger som er egnet til å svekke tilliten til hans upartiskhet. Særlig gjelder dette når ugildhetsinnsigelse er reist av en part.

Er en tjenestemann ugild, anses også hans underordnede ved samme embete ugilde, når ikke hans nærmeste overordnede bestemmer noe annet.

Del denne siden

Del på Facebook Del på Twitter