Da/når i historisk presens

Bør ein bruke da eller når i historisk og dramatisk presens?

Svar

Det tradisjonelle rådet er å bruke da på same måte i historisk presens som i preteritum: om éi hending eller ein samanhengande tidbolk («den gongen da»). Elles er det når som gjeld. Når er òg det einaste moglege i framtid, anten det gjeld éi eller fleire hendingar. 

Etter det tradisjonelle systemet bør ein altså skrive slik:

  • Da Napoleon kjem attende til Paris i 1799, gjer han statskupp
  • Det norske laget får nytt mot da Carew scorar.

Hovudregelen «den gongen da, kvar gong når» kan følgjast i historisk presens òg. Sjå på desse setningane:

  • Da Per kjem heim frå jobben (denne måndagen), har Mari laga mat.
  • Når Per kjem heim frå jobben (denne hausten), har Mari laga mat.

I tråd med dette skriv Finn-Erik Vinje i Moderne norsk (4. utg. 1987, s. 103):

Likevel er det mange som bryt denne regelen, og det kan vanskeleg kallast feil.

Anna

Om ein held seg til systemet, kan ein godt bruke da i handlingsreferat:

  • Du kan her lese om korleis det går da Peer møter bøygen.

I scenetilvisingar høver det likevel betre med når, sidan eit stykke skal spelast mange gonger.

Somme tider er tidsforholdet heilt ubestemmeleg:

  • Når Peer møter bøygen, bryt Ibsen alle krav til realisme.

 Her høver det best med når sjølv om det kan sjåast som eit eingongstilfelle.

 

Oppsummering

Det tradisjonelle systemet kan setjast opp slik:

  1. Da eg vaknar, er det (allereie) heilt lyst (fortid, éin gong) = Da eg vakna
  2. Når eg vaknar, er det (oftast) lyst (repetisjon, jf. «kvar gong når»)
  3. Når eg vaknar, er det (nok) lyst (framtid)

Mange seier og skriv «når» under (1) òg. Då forsvinn ein nyanse. Andre vrir seg unna valet med å bruke «idet» for «da» ovanfor. 

 

 

Del denne siden

Del på Facebook Del på Twitter