Kategorier treff i 100 kategorier

Svar på språkspørsmål (530 treff)

Mulm og mørke, brask og bram og liknande

Kva tyder mulm, brask og bram, og kva heiter uttrykk som inneheld elles ukjende ord?

Sjølve tydingane finn vi i Nynorskordboka:
 
brask (i tyding 1 innverknad frå lågtysk brasch ‘knaking, ståk’) 1 bråkande framferd: med brask og bram 2 kvister o l som lett brenn og sprakar i elden; skrap, skrot
bram (av bramme) med brask og bram byrg og brikjande framferd (Bokmålsordboka: støyende, overmodig oppførsel) bramme verb (samanheng  med brumme) sjå godt ut; falle i auga; brike; skryte
mulm (frå bm., av eldre dansk mul ‘mørke’) tett mørke: i mulm og mørke 

Dei faste uttrykka det er tale om,

  • består oftast av to ledd (er par) som ikkje kan byta plass
  • tyder om lag det same (er synonyme)
  • har gjerne forbokstav (allitterasjon) eller andre samanbindande verkemiddel

Andre døme: leita med med lys og lykt, gå frå gard og grunn, missa munn og mæle, med hud og hår.

Slike ordlag har vore kalla ordpar eller paruttrykk. Orda i paret er parord. Somme har brukt ordpar nettopp om allittererande ordpar med synonymi, andre har brukt det om ei vidare gruppe av ordlag. I dansk er sterke ordpar nytta noko, i engelsk er mellom anna binomials i bruk.

Når det eine ordet er eit kjent synonym for det andre eller er ugjennomsiktig, er ordparet pleonastisk (smør på flesk) eller tautologisk (a seier det same som b). Tydinga til ordet er altså mindre viktig; hovudfunksjon er å forsterka det andre ordet.

I alle tilfelle manglar eit omgrep for undergruppa av uttrykk med

  • minst eitt ord som med tida er vorte «unikt» og ugjennomsiktig, så å seia «forsteina» eller «fossilt»

Ein kan likevel trygt tala om ordpar med eit unikt ord. Unike element har vore kalla cranberry morphemes i engelsk, for cran- har inga sjølvstendig tyding. I dansk har stikkelsbærelement vore nemnt. Ein kunne eventuelt ha kalla det mulmord eller -uttrykk (og murmelord kunne vore nytta om ord med eit fossilt ledd, jf. murmeldyr). Mulmord har ein ekstra klangbotn i og med at mulm i tillegg viser til noko som er lite gjennomsiktig, men problemet er at ordet framleis kan bli nytta sjølvstendig.

Docking station

Finst det eit norsk ord for dock og docking station?

Det hadde vore heilt greitt med berre dokk, sjå artikkelen «Over dokka etter vann». Elles er dokkingstasjon i bruk.

Alibi – uttale

Korleis uttalar ein ordet alibi  med trykk på fyrste eller andre stavinga?

Det er valfritt.

I Noreg er uttale med visse unnatak ikke offisielt normert. Vi kan likevel gje råd om uttale ut frå kva som er vanleg eller har tradisjon. Her er Bjarne Berulfsens Norsk uttaleordbok (Aschehoug, 1969) ei god kjelde, særleg for bokmål.

Hjå Berulfsen heng trykk på fyrste stavinga saman med lang a, men det er ikkje noko krav om ein elles har «folkeleg» austnorsk uttale.

Kategorier: Uttale

Det offentlege rommet

Eg lurer på når uttrykket «det offentlege rom» eller «det offentlige rom» først vart teke i bruk i norsk. Eg lurer òg på opphavet, reint språkleg, og kva ein legg i det.

Bruken av «offentleg rom» om konkrete lokale (skular, kyrkjer, stasjonar osb.) er nokså gamal. Men den abstrakte tydinga du viser til, som er knytt til bunden form eintal, er av nyare dato. Eit viktig spreiingssentrum har truleg vore boka Borgerlig offentlighet (no utg. 1971) av den tyske filosofen og sosiologen Jürgen Habermas.

Ordet offentleg kjem frå tysk av offen» (= ‘open’, ‘openlys’). Det viser i utgangspunkt til noko som er ope for alle, ofte sett opp mot «det private (rommet)». 

Uttrykket brukt i bunden form eintal har minst to tydingar. Før det fyrste kan det vise til det fysiske utemiljøet, særleg i byane, det som alle har tilgjenge til: gater, torg, plassar, parkar osv. Den andre tydinga er nærmast synonym med offentlegheita (nynorsk òg ålmenta/allmenta), altså den opne sfæren i samfunnet der vi er tilskodarar og deltakarar. Dette metaforiske rommet finst i og omkring opne massemedium, Internett og andre stader der ein kan uttrykkje seg for alle som vil sjå, høyre og ordskiftast. 

På nynorsk er varianten «det offentlege rommet» mest brukt, og vi tilrår den.

På båten

Kvifor heiter det å gi noko eller nokon på båten når ein gir det eller dei opp?

I Nynorskordboka og Bokmålsordboka står ordlaget rett nok under båt, men merk denne presiseringa i Nynorskordboka:

i tyding 4 omtydd etter nederlandsk bot geven ‘gje, fire tau’

Bot er tauende. Poenget må ein gong ha vore at ein lèt noko fara, ein gjev det opp.

Etymologane Hjalmar Falk og Alf Torp er ikkje snaue i omtalen av uttrykket:

I Svenska Akademiens ordbok er det tolka meir bokstavleg, som å setja nokon på ein båt som skal til helvete e.l.

 

Bearbeide på nynorsk

Kva heiter bearbeide og bearbeiding på nynorsk?

Vi kan ofte bruke tilarbeide og tilarbeiding. Bearbeidet blir då tilarbeidd.

Å arbeida med (eller ) er ofte råkande, men diverre er ikkje partisippet medarbeidd lett å bruke. Tilemna (av å emna til) er lite brukt no.

I nokre samanhengar høver det like bra med tilverke og tilverking. Dette ordet rekk tradisjonelt vidare i nynorsk enn tilvirke gjer i bokmål, der det gjerne berre er synonymt med framstille og produsere. Men tilvirket/tilverka fisk er gammalt og felles for målformene i same tyding som bearbeidet.

Abstrakte emne

Data kan handterast som «vitskapleg materiale» i utklippet nedanfor. 

Abstrakt bearbeiding går ofte ut på det same som å ta føre seg noko. Men det å bearbeide følelser er ekstra vanskeleg i dobbel tyding. Det er ikkje noko folkemålet etter gamalt har mange uttrykk for, og difor er det ikkje mykje å hente i tradisjonell nynorsk. Vi får kanskje bruke det fyrste uttrykket vi nemnde ovanfor: arbeide med, eventuelt arbeide seg gjennom.

Synonym og underomgrep

Nedanfor er eit utklipp frå Magne Rommetveits synonymordbok Med andre ord. Merk at bearbeide er litt av ei sekkenemning, og at det innanfor kvart fag gjerne finst fleire meir spesifikke ord (hyponymn) for typisk bearbeiding av eit emne eller for delar av prosessen. Bruk det mest presise som er dekkjande i kvar samanheng. (Å arbeide jorda er forresten ei gamal sekkenemning.)

Ikkje vel noko som skurrar. Då er det betre å ty til bearbeiding sjølv om det ikkje står i Nynorskordboka. Og høver det mykje betre å skrive «bearbeide NN» enn å «prøve å påverke NN», er det best å skrive bearbeide.