Kategorier treff i 101 kategorier

Svar på språkspørsmål (537 treff)

Trygd og trygding

I eldre nynorske tekstar er trygd og trygding nytta om heilt andre ting enn i bokmål. Kva er grunnen til det?

Det korte og greie ordet trygd var ein gong i tida det viktgaste nynorske motstykket til «sikkerhet» og «garanti». Å trygda var å forsikra, og trygding var forsikring. 

Utgangspunktet er at trygg = sikker og å tryggja = gjera sikker. Til dette høyrer det eldgamle substantivet trygd ‘sikkerhet’.

På det økonomiske området er trygd ‘garanti’ (trygd for lånet), og det å «stille sikkerhet» kan vera å «gje trygd». «Sikkerhetsdokument» i banksamanheng er etter ordboka lånetrygddokument.

Trygd kan enno brukast i vid tyding, men ein bør syta for at meininga går fram av samanhengen. Ordet kan ikkje brukast fritt i samansetningar. Til dømes er trygdefond tvitydig, så «sikkerhetsfond» er tryggingsfond eller sikringsfond (det siste då med ei litt anna avgrensing enn i bokmål), og «sikkerhetsrett» (jf. «pantesikkerhet» o.a.) er no tryggingsrett (trass i at pantetrygd er brukande).

I bokmålsnær nynorsk er trygd berre ei viss form for offentleg forsikring eller tilskot, som i bokmål.

Om ein ikkje vil nytta trygd, kan ein bli nøydd til å ty til sikkerheit ein gong iblant. (Merk: Ikkje bruk sikring ukritisk.) Ein kan truleg ikkje alltid gå beint på underomgrep som garanti, kausjon og pant. Ein kan heller ikkje utan vidare ta sjansen på trygging/sikring, for desse orda er ikkje alltid innarbeidde i den aktuelle tydinga. (Finn du ikkje samansetninga i rett tyding på nb.no, bør du styra unna.) Trygging/sikring mot tap er likevel greitt.

Trygding var før det vanlege nynorskordet for forsikring. I samansetning var det likevel ofte trygd- som galdt. «Forsikringspolise» heitte lenge kort og godt trygdebrev. Etter kvart vart trygding meir og meir nytta for å presisera at det galdt forsikring, ikkje trygd i den innsnevra tydinga.

Her er eit utklipp frå Statsspråk 4/2011:

 

 

Tema tryggleik

Kva er skilnaden mellom sikkerheit, tryggleik og trygging? Og kva er rettast på nynorsk?

Før heitte «sikkerhet» berre tryggleik, trygging og trygd på nynorsk. Ein kan langt på veg greia seg med tryggleik og trygging, men det kan finnast hol som må fyllast ut med sikring eller sikkerheit. Vi har grovt sett to system i nynorsken, sjå A og B nedanfor.

A) Tradisjonell line: tryggleik, trygging o.l. for «sikkerhet» og mest mogleg trygging for «sikring». Sikring der det er vanskeleg å bruka noko anna. 
B)  Bokmålsnær line: sikkerheit for «sikkerhet» og sikring for «sikring». Tryggleik reservert for trygghet.

Vi rår imot tilfeldige blandingar av dei to systema. Ein må til dømes ikkje finna på å skriva sikringspolitikk.

Vi tek utgangspunkt i line A nedanfor, sidan line B ligg opp i dagen. Teksten er lang, men er du ute etter ei særskild samansetning, kan du søkja på sida med Crtl + F. 

For å kasta lys over line A må vi sjå på adjektiva som ligg under, altså trygg og sikker. Men aller først må vi rydda bort ei side av sikker(het), nemleg viss(het).

«Å være sikker» som i «å ha visshet»

Det å vera sikker på noko heiter i den mest tradisjonelle nynorsken m.a. å vera viss. Til dette svarar visshet på bokmål, og helst hokjønnsordet visse på nynorsk. Det motsette av viss(t) er uviss(t) ‘som ikkje veit nok’ eller ‘som ein ikkje veit nok om’. I forlenginga av dette har vi eit ord som usikkerhetsanalyse, som ideelt sett bør heita uvisseanalyse på nynorsk. Det handlar jo om usikre faktorar i tydinga uvisse faktorar. (Ein kan eventuelt ty til usikkerheitsanalyse, men ein bør styra unna andre variantar, som *usikkeranalyse.)

«Å få sikkerhet» av dette slaget for noko, er å få stadfest at noko er slik og slik. «Å si noe med sikkerhet» er nærmast å garantera noko – ein er heilt trygg/viss/sikker på det, eller overtydd.

Sikkert og visst er likevel eit fast uttrykk i alle variantar av begge målformene. «Det er sikkert slik» er òg det vanlege, og tyder noko anna enn «det er visst slik». Det finst alternativ som visseleg og truleg, men nynorsk har alltid hatt ei viss opning for adjektivet sikker. Det har no lenge vore vanlegare å skriva «sikker på» enn «viss på». Men begge heit-orda sikkerheit og vissheit er framleis mindre vanlege i nynorsk.

Når «sikkerhet» ikkje handlar om «visshet», er det tradisjonelle i nynorsk noko med trygg-.

Trygt er både trygt og sikkert

I eldre nynorsk nytta ein nesten aldri sikker eller usikker. Når det ikkje heitte viss eller uviss (som i uviss framtid), heitte det helst trygg og utrygg. Det galdt ikkje berre når eit menneske var (u)trygt, men òg når ein ting eller ein tilstand var (u)sikker. Heilt framandt er ikke dette i bokmål heller, jf. «trygg trafikk», «utrygg vei», «trygg måte», «mattrygghet» o.a.

Det er på dette grunnlaget sikkerhet og tryggleik må sjåast. Tryggleik er altså like mykje ‘trygg tilstand’ og ‘trygge tilhøve’ som ‘kjensle av å vera trygg’ (= bokmål trygghet). Den følgjande innvendinga er altså heilt irrelevant innanfor tradisjonell nynorsk: «Vi har diskutert begrepet pasienttryggleik, men faglig kan det rettes innvendinger ettersom pasienten kan oppleve trygghet uten at sikkerheten er ivaretatt.» Korleis skil ein på nynorsk då? Med «å kjenna seg trygg» eller «tryggleikskjensle», om det trengst.

Tryggleik, trygging, trygd og trygding

Vi har tre trygg-substantiv for å dekkja sikkerhet (og sikring) når det ikkje er tale om visshet:

  • tryggleik ‘det å vera trygg’
  • trygging ‘det å gjera trygg, skapa tryggleik’
  • trygd ‘det som gjer trygg, skaper tryggleik’

Ein gong var trygd eit svært brukande og tøyeleg ord for sikkerheit, garanti m.m., med trygding som spesialomgrep for ‘forsikring’. I dag er trygd innsnevra på grunn av den avgrensa bruken i bokmål, og både sikkerheit/tryggleik, sikring og forsikring har teke over mykje av råderommet. Du finn ein særskild artikkel om trygd og trygding i svarbasen.

Tryggleik kontra trygging

Vi må ofte velja mellom tryggleiks- og tryggings- når vi skal ha eit nynorskord for noko med sikkerhets-. Då spørst det  i utgangspunktet om det sentrale er tilstand eller aktivitet. Tilstand talar for tryggleik (= «sikkerhet»), medan aktivitet talar for trygging (= «å skape sikkerhet, å sikre»). Nokre døme og drøftingar:

  • Sikkerhetshensyn: Tryggingsomsyn og tryggleiksomsyn er jamgode, ein kan til og med tenkja seg ein nyanseskilnad.
  • Sikkerhetstilstand: Tryggleikstilstand er sjølvsagt fyrstevalet. Men siktar vi til tilstanden for tryggingsarbeidet, kan tryggingstilstand vera minst like rett.
  • Sikkerhetsgrad og sikkerhetsnivå: Tryggingsgrad (jf. Norsk dataordbok) og tryggingsnivå kan sjåast som «innstillingar» og setjast opp mot de facto tryggleiksgrad.
  • Sikkerhetskopi: Tryggingskopi er nær knytt til tiltak og er betre enn tryggleikskopi for «sikkerhetskopi». Sikringskopi er òg brukt.
  • Sikkerhetsmargin kan vera så mangt. Tryggingsmargin og tryggleiksmargin kan begge forsvarast. Sikringsmargin er òg brukt. Elles er alt frå slingringsmon til reserve og trygd moglege avløysarar.
  • Rettssikkerhet er rettstryggleik (medan rettsvern har ei spesialtyding i begge målformer).
  • Pasientsikkerhet er fyrst og fremst pasienttryggleik (jf. Nasjonal eining for pasienttryggleik); om arbeidet nyttar ein omskrivingar.
  • Trafikksikkerhet er både trafikktryggleik / trygg trafikk og trafikktrygging
  • Helse, miljø og sikkerhet er helse, miljø og tryggleik sjølv om det handlar mykje om trygging og vern; forkortinga er valfritt HMT eller HMS.

Dei fleste samansetningar som gjeld arbeid og tiltak for tryggleik, har trygging-. Trygging er alle slags «sikkerhetsforanstaltninger», så sikkerhetstiltak og sikring(stiltak) er i utgangspunktet trygging/tryggingstiltak, der ikkje vernetiltak er det innarbeidde ordet. (Grensa mellom trygging og sikring kan setjast ulike stader, sjå særskild bolk nedanfor.) 

Legg merke til at det «verbale» trygging (av å tryggja) står sterkare overfor tryggleik enn sikring o.a. gjer overfor sikkerhet. Fleire døme:

  • sikkerhetsbestemmelser > tryggingsføresegner
  • sikkerhetsforskrifter> tryggingsforskrifter 
  • sikkerhetsinstrukstryggingsinstruks

Ord på verne- er her delvis overlappande og delvis opptekne i særtydingar, jf. verneinstruks (HMS) og verneforskrifter (natur)

Nynorsk har altså med trygging lagt meir vekt på tiltaksaspektet, som sjeldan er heilt borte når det er tale om tryggleik. Særleg gjer trygging seg gjeldande på det «sikkerhetspolitiske» området, sjå neste bolk.

Trygging mot menneskelege trugsmål

Når det gjeld statens tryggleik, den nasjonale tryggleiken eller tryggleiken til borgarane (overfor trugsmål) er det trygging som dominerer, for arbeidet med tryggleiken står sentralt. Til dømes er «hensyn til landets sikkerhet» = tryggingsomsyn (eller forsvarsomsyn). Fleire døme

  • sikkerhetsavdeling > tryggingsavdeling
  • sikkerhetsavtale > tryggingsavtale
  • sikkerhetsfolk > tryggingsfolk (livvakt o.a.)
  • sikkerhetsinteresser > tryggingsinteresser
  • sikkerhetspoliti > tryggingspoliti
  • sikkerhetspolitisk, sikkerhetspolitikk > tryggingspolitisk, tryggingspolitikk
  • sikkerhetsstyrke > tryggingsstyrke

I eit par av desse samansetningane kan nok tryggleiks- brukast, men det er mindre vanleg. Nokre sentrale namn og nemningar på området er:

  • FNs sikkerhetsråd > Tryggingsrådet i SN/FN
  • Nasjonal sikkerhetsmyndighet > Nasjonalt tryggingsorgan
  • sikkerhetsloven > tryggingslova
  • Departementenes service- og sikkerhetsorganisasjon > Service- og tryggingsorganisasjonen til departementa

Likevel er dette vedteke:

  • Direktoratet for samfunnssikkerhet og beredskap > Direktoratet for samfunnstryggleik og beredskap

Orda nedanfor gjeld i høg grad tryggleik, men er så knytte til tryggingsarbeid at trygging står sterkt eller til og med dominerer:

  • sikkerhetsgaranti > tryggingsgaranti (tryggleiksgaranti)
  • sikkerhetsklarering > tryggingsklarering (tryggleiksklarering)
  • sikkerhetskontroll > tryggingskontroll/tryggleikskontroll
  • sikkerhetsrisiko > tryggingsrisiko/tryggleiksrisiko

Her er det likevel best med tryggleik:

  • personellsikkerhetpersonelltryggleik (som nærmast er trygging mot personell og noko ganske anna enn arbeidarvern)
  • sikkerhetsgradering, sikkerhetsgradert > tryggleiksgradering, tryggleiksgradert

Her kan det godt nyanserast etter tyding:

  • informasjonssikkerhetinformasjonstryggleik  (og -trygging)  
  • kommunikasjonssikkerhetkommunikasjonstryggleik (og -trygging)
  • internettsikkerhetinternettryggleik (og -trygging)

At trygging dominerer på det tryggingspolitiske området, tyder ikkje at ordet berre kan brukast om slikt.

Trygging kontra sikring 

Reint logisk kan sikring og trygging seiast å vera det same. Trygging dekkjer tradisjonelt bokmål sikring. Men det er nokre gamle hol i systemet. Det mest opplagte dømet er sikringar i sikringsskåp og sikring på våpen. Noko anna må ikkje brukast.

I tradisjonell nynorsk er sikring mykje mindre nytta enn i bokmål (pga. trygging, vern o.a.) , men på nokre punkt, særleg i nyare nynorsk, blir det brukt meir. Det ter seg på ein av to måtar:

1) Sikring blir nytta parallelt med sikring i bokmål og kanskje eit stykke inn i sikkerhet på same område.

  • Sikringskost: Tryggingskost og vernekost har ikkje hevda seg nok. Heller ikkje «trygg mat», som vart drøft som alternativ i si tid.
  • Døme på bruk inn i sikkerhet: Trafikksikring (som i prinsippet kunne ha heitt -vern eller -trygging) blir gjerne kalla trafikksikring på nynorsk òg. I tillegg nyttar ein då gjerne trafikksikringsstrategi for trafikksikkerhetsstrategi (om ein ikkje kallar det trafikktryggingsstrategi).
  • Rastrygging og skredtrygging er like logisk som rassikring og skredsikringog det beste hadde kanskje vore -vern. Men det er sikring som blir nytta mest.

Av og til er det obligatorisk å bruka sikring der bokmål har det same (jf. sikringsboksen). Det er aldri gale å bruka det parallelt med bokmål, men det kan finnast betre tradisjonelle alternativ. Både i nynorsk og bokmål er kjerneområdet for sikring sikring av ting. Trygging dekkjer i praksis ikkje heile det området.

2) Sikring blir nytta utan at sikring er i bruk på bokmål, og staden for sikkerhet. Nokre slike ord lever utrygt, og det kan bli leie kollisjonar der bokmål har eller får heilt andre omgrep med -sikring.

  • Sikkerhetsmargin er nemnt ovanfor. Sikringsmargin blir nytta, men òg tryggleiksmargin, som er logisk.
  • Sikkerhetsbelte kan nok kallast sikringsbelte utan den store kollisjonsfaren. Ofte brukar ein heller underomgrep som bilbelte og setebelte.
  • Sikkerhetssele og sikringssele blir nytta med uklåre skiljeliner i bokmål. Her er mange sortar. Sikringssele kan truleg nyttast, og tryggingssele har vore nytte om visse sortar i nynorsk før.  *Tryggleiks- har ikkje vore nytta på dette området.
  • Sikkerhetsnål har vore kalla sikringsnål og låsnål. Sikringsnål kan lett bli ei nemning for noko anna, og låsnål har ei anna tyding i svensk. *Tryggingsnål har det nok aldri heitt.
  • Døme på kollisjon: Bokmål har både sikkerhetsventilovertrykksavlastningsventil») og sikringsventil («nødstengeventil»), altså om ulike ting. Diverre har dette vore mekanisk omsett utan omsyn til heilskapen. Særleg uheldig er kombinasjonen sikringsventil om det fyrste og tryggingsventil om det andre. Sikkerhetsventil er tradisjonelt tryggingsventil.

Skilja kan òg gå andre stader:

  • Sikringsfond: Tryggingsfond er eit heilt logisk alternativ som har vore brukt litt i bokmål, men det forsvann tidleg. Sikringsfond er no mest brukt i nynorsk òg, t.d. banksikringsfond. Reservefond er noko litt anna. Sikkerhetsfond har ei spesialtyding på forsikringsområdet. Her kan tryggingsfond kanskje koma inn i biletet, men dette må fagmiljøet vurdera.

Å syta for «sikkerhet» for materielle verdiar eller ting er typisk sikring i bokmål (og i nynorsk, der det tevlar med trygging). «Sikkerhet» ved sjølve tinga, t.d. maskinane, kan vera traustleik eller pålitelegskap. Maskinar kan ha stø, påliteleg, trygg eller sikker gang. Men vi må ha ei samlenemning for «driftssikkerhet», og det må bli driftstryggleik.

At noko er trygt i drift, heng nær saman med at det er trygt/ufarleg å bruka. Då er vi over på vern («beskyttelse») av liv og helse, eller på engelsk safety og protection.

Trygging/sikring kontra vern

Vern er i utgangspunktet det kortare og meir særnorske motstykket til beskyttelse. Miljøvern svarer til dansk miljøbeskyttelse. Det varierer mykje kvar ordet har slege gjennom. Til dømes heiter det luftvernpanservern; brannvern, oljevern; personvern (og i den samanhengen:) datavern; naturvern, bygningsvern. Arbeidarvern, dyrevern, barnevern og smittevern har slått ut konkurrentane med -beskyttelse.

Ordet vern har fått hevd på visse område, frå HMS (verneutstyr) til vern av natur og kulturminne (jf. «vernemyndigheter»). Det er med på å gje ordet mindre rekkjevidd enn det eigentleg har. Det er ei ulempe for nynorsken at mange trur at vern berre kan visa til noko òg heiter vern i bokmål. Nyare ord på vern- er avhengige av drahjelp frå bokmål. Difor må nok sikkerhetsdatablad heite tryggleiksdatablad

Alle verneomgrepa dreiar seg reint logisk om det å «sikre sikkerhet», altså trygging og sikring. «Sikkerhetsanordninger» kan vera tryggingsutstyr/sikringsutstyr eller verneutstyr, og fordelinga er noko tilfeldig. Ein «sikringsmekanisme» tener ofte til «å verne» (å sikre + å verne = å tryggja). I Verneleksikon (1967) er sikring nytta om sikring av last (nynorsk òg trygging) , medan det meste elles er vern, med personar i sentrum.

I prinsippet kan sikring/trygging brukast til å innføra nye omgrep der vern i praksis er «oppteke». Men det kan òg føra til forvirring og påstandar om at vern er noko trongare enn det treng vera. Ordet blir lett utsett for skeiv og innsnevrande terminologisering. Til dømes har Statens vegvesen konstruert dette skiljet:

  • skredsikring: konstruksjoner for å hindre at skred utløses (snøanker, skredgjerde, skredmur, stabilitetssikring, mm) i vegskjæringer eller fjell/dalsider
  • skredvern: konstruksjoner for å bremse ned, lede eller stoppe skred (fanggjerde, fangmur, voller, kjegler, magasin, mm) i vegskjæringer eller fjell/dalsider

Det kan kanskje forsvarast med at det tekniske (sikring av ting, i dette tilfellet snøen) er i fokus i det fyrste ordet, vern av menneske i det andre, men grunnlaget for skiljet er tynt.

Safety, security

Vern mot trugsmål heiter gjerne security på engelsk, medan vern og tryggleik mot annan fare (uhell o.a.) helst heiter safety. Skiljet mellom security og safety er noko konstruert i engelsk, men blir stadig viktigare, òg i norsk politikk og arbeidsliv. Skiljet har ikkje noko direkte motsvar korkje i nynorsk eller bokmål. Det går i alle fall ikkje mellom trygg og sikker. Du finn ein artikkel om dette i Språknytt 2/2017.

Mattryggleik og biotryggleik

Vrient er det på område der bokmål har brukt «trygghet» i ei objektiv tyding, som t.d. i «mattrygghet» ‘det at mat er trygg å eta’ («food safety»). Nynorskordet må her vera mattryggleik. Men bokmål har òg det vidare omgrepet «matsikkerhet» («food security»), om alt frå næringsverdi (og mattrygghet) til tilgang på mat (forsyningssituasjonen). Kva gjer ein når «mattryggleik» er oppbrukt? Ein kan truleg ty til matvaretryggleik, for «matsikkerhet» heiter òg «matvaresikkerhet». (NOU 2004: 24 Et sårbart samfunn nytta mattvaresikkerhet om forsyningssituasjonen og matvaretrygghet om helseaspektet.)

Det ganske nye ordet «biosikkerhet» er greitt å omsetja til biotryggleik (eller biosikkerheit).

Uttrykk og samansetningar utan direkte motstykke

  • «For sikkerhets skyld» er eit mykje brukt fast uttrykk. Det kan heita å vera på den trygge/sikre sida, eller for å vera sikker. Sjølv om ein elles held seg til samansetningar med trygg, er det betre å skriva «for sikkerheits skuld» enn t.d. «for tryggleiks skuld».
  • «Å bringe i sikkerhet» er fyrst og fremst å berga, å tryggja (ev. få i dekning, få i trygg forvaring, sikra). «Å komme seg i sikkerhet» er m.a. å koma seg unna, å koma seg i dekning. Noko som «er i sikkerhet», er utanfor fare, vel forvart, trygt. Isolert sett er det her tale om tryggleik, men det høver altså ikkje i dei faste uttrykka.
  • «Å utvise sikkerhet i en vanskelig situasjon» involverer nok både visse og tryggleik, men det kan ikkje brukast. Det er helst støleik, ro og sjølvtillit det gjeld: å halda stø kurs, å halda hovudet kaldt.

Av og til tyr bokmål til trygging, m.a. for å sleppa kombinasjonen «sikre sikkerheten». «Å trygge» eller «ivareta sikkerheten» ein stad kan på nynorsk ofte forenklast til å tryggja staden (som i å tryggja landet). «Å ivareta noens sikkerhet» kan beint fram vera å tryggja (eller sikra) vedkomande.

 

Ambidekster på norsk?

Finnes det et norsk ord for ambidekster, altså ‘like god med høyre og venstre’? Jeg er ute etter ord som kan brukes om både hender og føtter.

Det å være like god med høyre og venstre hånd heter å være kapphendt på norsk. Kapp- er det samme som vi finner i kappestrid ‘konkurranse’, og det er i slekt med kamp

Det er ingenting i veien for å bruke kappføtt eller -beint om den som har jevngode underekstremiteter. Tobeint er i bruk om kappføtte fotballspillere. Det er knapt verdt å kommentere. En enbeint fotballspiller ville derimot fortjent en kommentar!

Det mangler et ord for ambidekster som ikke spesifiserer lemmene. Vi foreslår kappsidig, f.eks. kappsidig trening.

Tvetydige alternativ

Noen bruker nok tvihendt/tvehendt for kapphendt, men det betyr i utgangspunktet ‘som har to hender’ eller ‘ved hjelp av begge hender’, jf. å tviholde. Det betyr altså det samme som tohendt eller tohendig og er i beste fall tvetydig. Jamhendt er notert i enkelte dialekter, og et lignende ord er likehendt. Det siste betydde helst ‘likeglad’ på norsk før det trolig ble konstruert som et oversettelseslån av dansk ‘ligehåndet’. Men det er ingen grunn til å gå over Skagerrak etter vann.

I tale og skrift

Kapphendt i dialektene er notert fra Vestfold til Voss og i Troms så vel som på Tynset. Det kan være på tide å bruke det mer i skrift. Grunnen til at ordet ikke er helt allment kjent, er nok at det ikke var så aktuelt å bruke i den dansk-norske litteraturen for over hundre år siden, da mye mye ble fastlagt i norsk skriftspråk. Ordet har likevel vært brukt faglitterært av skribenter som har visst å utnytte morsmålet.

 

Å innlede en setning med «men» eller «og»

På barneskolen lærte vi at man aldri skal begynne en setning med «og» eller «men». Men er dette egentlig en regel? Og hvor stammer den i så fall fra?

Opphavet er ukjent, men det er nettopp en skoleregel som mange har måttet lære opp gjennom årene. Den uttrykker ingen absolutt sannhet, men som retningslinje er den kanskje ikke så verst.

Å innlede setninger med «og», «men» eller «for» kan være et stilistisk virkemiddel. Vil man bevare virkningen, bør man bruke virkemiddelet med måte, ja, kanskje bare der det er det beste alternativet. Overdreven bruk kan som all repetisjonvirke barnslig eller muntlig og gjøre leseren lei eller irritert.

At Bibelen er full av setninger innledet med «og», er ikke noe avgjørende argument mot å vise måtehold i vanlig verdslig sakprosa.

Finn-Erik Vinje nevner i boka Bedre norsk (Fagbokforlaget, 1998) at det kan finnes gode logiske grunner til å innlede med «og» eller «men»:

Iblant har man behov for å binde sammen konkluderende setninger med flere foregående påstander, og da kan men og og fylle en funksjon som innledningsord: ... dermed hadde hun gjort alt. Hun hadde malt huset. Hun hadde ryddet i hagen. Hun hadde lært seg å reparere. Og enda var det ikke nok. Tilsvarende med men.

Vinje kaller skoleregelen en «riktig dum regel», og det er sant, strengt tatt. Men som hovedregel er den ikke fullt så dum.

Regelen er nok ganske internasjonal, for den diskuteres flittig på nettet. Det er lett å se for seg elevtekster som har fått fortvilte lærere i mange land til å ta for hardt i. At svenskene kjenner regelen godt, finner vi bevis for bl.a. i Göran Tunstrøms Prestungen (s. 111).

Kategorier: Kan ordet brukes? Stil

Skansentunnelen eller Skansetunnelen?

Bør det hete Skansentunnelen eller Skansetunnelen? Bør en generelt bruke bestemt eller ubestemt form i førsteleddet i sammensatte geografiske ord?

Det ser ut til at akkurat dette navnet er fastsatt med bestemt form (-en) av Kartverket, og da må man holde seg til det når man følger rettskrivningen (i offentlig tjeneste). Men generelt bør den ubestemte formen brukes i sammensetninger.

Det er mange stedsnavn som har bestemt artikkel knyttet til seg. Når et slikt stedsnavn blir førsteleddet i et sammensatt navn, faller den bestemte artikkelen vanligvis bort. Til Skansen får vi da Skansebakken o.l. Andre eksempler: Sandviken – Sandviksveien, Holmenkollen – Holmenkollbakken, Majorstua – Majorstuveien, Vålerenga – Vålerengtunnelen, Gardermoen – Gardermobanen.

Når det for eksempel heter Sinsen – Sinsenkrysset, Skøyen –  Skøyenveien, har det å gjøre med at Sinsen og Skøyen er gamle sammensetninger med -vin og altså ikke substantiver i bestemt form.

Med Skansetunnelen behandler man skansen som et levende ord, ikke bare som et stivnet navn. Det er som når folk på bygdene omkring Bergen sier at de har vært på bytur. Det, og ikke byentur, ville vært det riktige også om Bergen faktisk het Byen.

 

Tøtta

Ordet tøtte i Lofoten betyr jente i gifteferdig alder. Hva kommer dette ordet av?

Ordet tøtte (eller tytte) er kjent i ulike betydninger  i både nordnorske og sørnorske dialekter. I liknende former finnes ordet også i svenske dialekter og i nederlandsk. 

Ordet kan blant annet vise til et lite jentebarn, en fremmed kvinne, en kvinne som vekker oppsikt, en stor, sterk og litt grovbygd kvinne, en dugende kvinne, en kvinne omtalt nedsettende («ei god tøtte») – eller generelt til noe av grammatisk hunkjønn, det være seg dyr eller ting.

Det kan være avledet av tutt, kanskje i betydningenlubben unge’, eller lånt fra lavtysk töte

Selv om ordet også har negative betydninger, bør det ikke blandes sammen med tøyte (‘løsaktig kvinne’), som skal komme av lavtysk toite (visst en eldre form av töte ovenfor).

Kategorier: Betydning og opphav

Mulm og mørke, brask og bram og liknande

Kva tyder mulm, brask og bram, og kva heiter uttrykk som inneheld elles ukjende ord?

Sjølve tydingane finn vi i Nynorskordboka:
 
brask (i tyding 1 innverknad frå lågtysk brasch ‘knaking, ståk’) 1 bråkande framferd: med brask og bram 2 kvister o l som lett brenn og sprakar i elden; skrap, skrot
bram (av bramme) med brask og bram byrg og brikjande framferd (Bokmålsordboka: støyende, overmodig oppførsel) bramme verb (samanheng  med brumme) sjå godt ut; falle i auga; brike; skryte
mulm (frå bm., av eldre dansk mul ‘mørke’) tett mørke: i mulm og mørke 

Dei faste uttrykka det er tale om,

  • består oftast av to ledd (er par) som ikkje kan byta plass
  • tyder om lag det same (er synonyme)
  • har gjerne forbokstav (allitterasjon) eller andre samanbindande verkemiddel

Andre døme: leita med med lys og lykt, gå frå gard og grunn, missa munn og mæle, med hud og hår.

Slike ordlag har vore kalla ordpar eller paruttrykk. Orda i paret er parord. Somme har brukt ordpar nettopp om allittererande ordpar med synonymi, andre har brukt det om ei vidare gruppe av ordlag. I dansk er sterke ordpar nytta noko, i engelsk er mellom anna binomials i bruk.

Når det eine ordet er eit kjent synonym for det andre eller er ugjennomsiktig, er ordparet pleonastisk (smør på flesk) eller tautologisk (a seier det same som b). Tydinga til ordet er altså mindre viktig; hovudfunksjon er å forsterka det andre ordet.

I alle tilfelle manglar eit omgrep for undergruppa av uttrykk med

  • minst eitt ord som med tida er vorte «unikt» og ugjennomsiktig, så å seia «forsteina» eller «fossilt»

Ein kan likevel trygt tala om ordpar med eit unikt ord. Unike element har vore kalla cranberry morphemes i engelsk, for cran- har inga sjølvstendig tyding. I dansk har stikkelsbærelement vore nemnt. Ein kunne eventuelt ha kalla det mulmord eller -uttrykk (og murmelord kunne vore nytta om ord med eit fossilt ledd, jf. murmeldyr). Mulmord har ein ekstra klangbotn i og med at mulm i tillegg viser til noko som er lite gjennomsiktig, men problemet er at ordet framleis kan bli nytta sjølvstendig.

Docking station

Finst det eit norsk ord for dock og docking station?

Det hadde vore heilt greitt med berre dokk, sjå artikkelen «Over dokka etter vann». Elles er dokkingstasjon i bruk.

Alibi – uttale

Korleis uttalar ein ordet alibi  med trykk på fyrste eller andre stavinga?

Det er valfritt.

I Noreg er uttale med visse unnatak ikke offisielt normert. Vi kan likevel gje råd om uttale ut frå kva som er vanleg eller har tradisjon. Her er Bjarne Berulfsens Norsk uttaleordbok (Aschehoug, 1969) ei god kjelde, særleg for bokmål.

Hjå Berulfsen heng trykk på fyrste stavinga saman med lang a, men det er ikkje noko krav om ein elles har «folkeleg» austnorsk uttale.

Kategorier: Uttale

Det offentlege rommet

Eg lurer på når uttrykket «det offentlege rom» eller «det offentlige rom» først vart teke i bruk i norsk. Eg lurer òg på opphavet, reint språkleg, og kva ein legg i det.

Bruken av «offentleg rom» om konkrete lokale (skular, kyrkjer, stasjonar osb.) er nokså gamal. Men den abstrakte tydinga du viser til, som er knytt til bunden form eintal, er av nyare dato. Eit viktig spreiingssentrum har truleg vore boka Borgerlig offentlighet (no utg. 1971) av den tyske filosofen og sosiologen Jürgen Habermas.

Ordet offentleg kjem frå tysk av offen» (= ‘open’, ‘openlys’). Det viser i utgangspunkt til noko som er ope for alle, ofte sett opp mot «det private (rommet)». 

Uttrykket brukt i bunden form eintal har minst to tydingar. Før det fyrste kan det vise til det fysiske utemiljøet, særleg i byane, det som alle har tilgjenge til: gater, torg, plassar, parkar osv. Den andre tydinga er nærmast synonym med offentlegheita (nynorsk òg ålmenta/allmenta), altså den opne sfæren i samfunnet der vi er tilskodarar og deltakarar. Dette metaforiske rommet finst i og omkring opne massemedium, Internett og andre stader der ein kan uttrykkje seg for alle som vil sjå, høyre og ordskiftast. 

På nynorsk er varianten «det offentlege rommet» mest brukt, og vi tilrår den.

På båten

Kvifor heiter det å gi noko eller nokon på båten når ein gir det eller dei opp?

I Nynorskordboka og Bokmålsordboka står ordlaget rett nok under båt, men merk denne presiseringa i Nynorskordboka:

i tyding 4 omtydd etter nederlandsk bot geven ‘gje, fire tau’

Bot er tauende. Poenget må ein gong ha vore at ein lèt noko fara, ein gjev det opp.

Etymologane Hjalmar Falk og Alf Torp er ikkje snaue i omtalen av uttrykket:

I Svenska Akademiens ordbok er det tolka meir bokstavleg, som å setja nokon på ein båt som skal til helvete e.l.

 

Bearbeide på nynorsk

Kva heiter bearbeide og bearbeiding på nynorsk?

Vi kan ofte bruke tilarbeide og tilarbeiding. Bearbeidet blir då tilarbeidd.

Å arbeida med (eller ) er ofte råkande, men diverre er ikkje partisippet medarbeidd lett å bruke. Tilemna (av å emna til) er lite brukt no.

I nokre samanhengar høver det like bra med tilverke og tilverking. Dette ordet rekk tradisjonelt vidare i nynorsk enn tilvirke gjer i bokmål, der det gjerne berre er synonymt med framstille og produsere. Men tilvirket/tilverka fisk er gammalt og felles for målformene i same tyding som bearbeidet.

Abstrakte emne

Abstrakt bearbeiding går ofte ut på det same som å ta føre seg noko. Men det å bearbeide følelser er ekstra vanskeleg i dobbel tyding. Det er ikkje noko folkemålet etter gamalt har mange uttrykk for, og difor er det ikkje mykje å hente i tradisjonell nynorsk. Vi får kanskje bruke det fyrste uttrykket vi nemnde ovanfor: arbeide med, eventuelt arbeide seg gjennom.

Synonym og underomgrep

Nedanfor er eit utklipp frå Magne Rommetveits synonymordbok Med andre ord. Merk at bearbeide er litt av ei sekkenemning, og at det innanfor kvart fag gjerne finst fleire meir spesifikke ord (hyponymn) for typisk bearbeiding av eit emne eller for delar av prosessen. Bruk det mest presise som er dekkjande i kvar samanheng. (Å arbeide jorda er forresten ei gamal sekkenemning.)

Ikkje vel noko som skurrar. Då er det betre å ty til bearbeiding sjølv om det ikkje står i Nynorskordboka. Og høver det mykje betre å skrive «bearbeide NN» enn å «prøve å påverke NN», er det best å skrive bearbeide.

Merk: Ordet data kan handterast som vitenskapelig materiale i utklippet ovanfor.

Vi held fram med avleidde substantiv og samansetningar med dei: