Kategorier treff i 108 kategorier

Svar på språkspørsmål (630 treff)

Er brystvorte et belastet ord?

Nå som skamlepper er skiftet ut med kjønnslepper, er det ikke på tide å skifte ut brystvorter med brystknopper?

Språkrådet mener det ikke er like god grunn til å skifte ut brystvorte.

Brystknopp er et fint ord, men det er helt greit om det holder seg i skjønnlitteratur o.l., der det nok har sitt opphav (bl.a. hos Agnar Mykle og Louis Masterson).

Vi kan ikke se at gevinsten med brystknopp vil være større enn overgangskostnaden. Dersom den tid kommer at brystknopp likevel får overtaket i faglitteraturen, er det nok best om flest mulig går over til dette ordet. Det er ikke noen vits i å ha to konkurrerende ord på dette fagområdet. Noen har forresten lånt nippel fra engelsk; metaforen er gammel i verkstedsterminologien.

Sensitivitet

I kulturhistorisk lys er grunnlaget for de to ordene skamlepper og brystvorter nokså ulikt. Det er nok riktig at skam i skamlepper o.l. speiler en gammeldags seksualfiendlighet de fleste tar avstand fra i dag, men i vorte ligger det trolig ingen nedvurdering tradisjonelt. Den nedvurderingen er moderne. Den retter seg riktignok bare mot ordet, ikke tingen, men begge deler går ut på å være på vakt mot «det stygge». I dette tilfellet er det antakelig uttrykk for en språklig sensitivitet hverken forfedrene eller formødrene våre «følte så mye på», for å bruke en moderne vending de ville vært fremmede for.

Vorte og andre ord

Begrepet brystvorte er så gammelt og innarbeidet at det også kan hete vare vorte (som i uttrykket «å ta vorta», om det at spedbarn begynner å suge). Vorte har vært brukt om mange slags utvekster, i nyere tid til og med om karnapp på hus (velstandsvorte).

Men vorte er ikke det eneste norske ordet for det som heter papilla mammae på latin. Patte brukes både om spener på dyr og om brystvorter (i samsvar med dansk). På bygdene er spene det gjengse ordet for denne kroppsdelen på (større) dyr, slik at patte mange steder har vært et spesialord for brystvorter. Men enda vanligere dialektalt er tatte. Begge ordene har hatt uklare grenser mellom betydningene ‘bryst’ og ‘brystvorte’. Også ordet pappe har vært utbredt (mest på Østlandet), jf. det latinske papilla.

Statistikk

Slik er utviklingen i et utvalg bokkilder og aviskilder ved nb.no:

 

Karakter eller rollefigur?

Eg har fleire gonger i det siste sett ordet karakter brukt om fiktive personar i filmar og teaterstykke. Kan ein bruke dette ordet på den måten? 

Det er ikkje umogleg, men bruk helst rollefigur.

Vi finn karakter i den aktuelle tydinga i norske ordbøker. Ordet var nytta ein del om rollefigur på 1800-talet og før, og i nyare tid har denne bruken auka kraftig med engelsk påverknad. 

Vi tilrår ordet rollefigur, som har vore godt innarbeidd i norsk fagspråk på 1900-talet attåt rollefigur, person og skikkelse. Kva som høver best, kjem an på nyansen og den språklege samanhengen. Rollefigur (rollfigur) er òg nytta i svensk. Både svensk og norsk Wikipedia har opplysande artiklar om ordet.

Skambein og skamlepper

Er det ikkje på tide å bli kvitt orda skambein og skamlepper? Kanskje det bør heita lystbein og lystlepper i staden?

Det kan og bør kallast underlivsbein og kjønnslepper. Blomstrande nemningar som lystbein og lystlepper kan gjerne reserverast for lyrikk og erotikk med meir.

No bør ikkje gamle ord skiftast ut berre fordi dei ikkje er heilt logiske, eller fordi vi ville valt noko anna om vi skulle starta på nytt i dag. Språk og kommunikasjon er i stor grad basert på at vi ikkje startar frå grunnen av, men byggjer på det kjende.

Dersom eit ord har sterkt negative konnotasjonar som opplagt råkar meir eller mindre utsette grupper, og det finst eit praktisk alternativ som er lett å læra, bør ein likevel vurdera alternativet. Slik er det med skambein og skamlepper. Visst er det kulturhistorisk interessante ord, men det gjer dei ikkje automatisk verneverdige.

Desse to orda har vi frå skriftfellesskapet med dansk, der det har heitt skamben og skamlæber. Skam er eit gammalt dansk ord for (særleg kvinnelege) kjønnsdelar. Noko skam-ord av dette slaget finst det ikkje spor av i særnorsk tradisjon. (Derimot har konstruksjonen nårebein såvidt vore brukt i skrift, jf. det gamle ordet nåre ‘lårkrik, overgang mellom lår og underliv’.)

Danskane går over til kønslæber for tida, men vi har kome lenger. Kjønnslepper er innarbeidd i norsk. Det er stutt og greitt og nesten sjølvforklarande.

Alternativet til skambein er ikkje like stutt, men klårt og godt: Ordet underlivsbein vart lansert i Menneskeorganismen (1919) av K.E. og Alette Schreiner, sjå utklipp nedanfor.

Ordet har lenge stått i ordbøkene. Her er oppslaget i Medisinsk ordbok av Magne Nylenna (på ordnett.no):

Språkrådet meiner underlivsbein er greitt, og vel så råkande som kjønnsbein, som òg har vore lansert. Ein grundigare artikkel om emnet, med den motsette konklusjonen, står i Tidsskriftet.

Prank og practical joke

Opp gjennom åra har eg rett som det er høyrt byfolk tala om practical jokes, som om det var eit engelsk fenomen. No høyrer eg  prank frå dei unge, som om det var eit nytt fenomen. Men før alle fekk fjernsyn her i grenda, dreiv vi mykje med slike aktivitetar. Vi kalla det pretter eller spikk. Men det er kanskje ikkje rekna som korrekt norsk?

Prette og spikk er heilt korrekt.

Det er ingen skort på ord for dette i norsk. Vi kan dela orda i tre grupper. Dei to fyrste er

  • ord med -stykkefantestykke, gapestykke, skjelmsstykke ofl.
  • strek og samansetningar med -strek: apestrek, fantestrek, gapestrek, narrestrekrevestrek, skalkestrek, skøyarstrek

Desse orda er dekkjande, men nokre av streka (eller strekane, kjønnet er valfritt) kan òg stå for lureri som ikkje har humoristisk siktemål. I verste fall kan det vera snakk om meinstrek med leie konsekvensar. Stykke finst det derimot òg udelt positive variantar av, som meisterstykke.

Den tredje gruppa inneheld stutte ord som

  • pek, prette, puss, spikk, smeit, fiff, fynte

Smeit er lite utbreidd, og fiff (jf. fiffig) har meir eller mindre mista den aktuelle tydinga. Fynte har den rette tydinga i somme dialektar, men kan og visa til andre løgne påfunn og fakter (jf. finte, som nok er same ordet).

Då står vi att med dei tre p-orda pluss spikk. Vi kan sjå litt nærare på dei.

Puss og pek er vel kjende frå bokmål òg. Puds finst dessutan i dansk; det kjem frå mellomlågtysk pusse, putze. Bokmålsordboka forklarar det med ‘skøyerstrek’. Det heiter som kjent å spela nokon eit puss. Pek kan òg heita peik på nynorsk, men i denne tydinga er det faktisk vanlegast med monoftong, òg i dialektar der det heiter å peika eller peike. Bokmålsordboka forklarer pek med ‘puss, narrestrek’. Ein gjer nokon eit pek.

Endeleg har vi prette og spikk, som det tradisjonelle i mange dialektar for prank og practical joke. Klikkar du på spikk her, vil du sjå at ordet er utbreidd i heile landet, frå flatbygdene på Austlandet, ned til Lista og heilt opp til Berlevåg i nord. Ei prette (pluss eit prett) er vel så utbreidd, jamvel om det ikkje står så eksplisitt i ordboka. Det finst òg eit ordtak med ordet: Den som gjer ei prette, kan venta ei prette att. Ein gjer altså nokon ei prette, men ein kan òg pretta nokon (verb). 

Det er så at spikk og prette òg kan ha ei vidare tyding, men dei dekkjer dei engelske orda heilt. Om de ikkje har noko betre å ta dykk til, kan de reint språkleg sett trygt halda fram med pretter i staden for pranks.

Gransking og forskning

Heter det gransking eller granskning – og forsking eller forskning?

Det heter gransking, mens forsking og forskning er valgfrie former.

Å skille mellom forsking og forskning: vanskelig og ikke nødvendig

Dansk (og dansk-norsk, som var forgjengeren til riksmål og bokmål) har i utgangspunktet -ning i verbalsubstantiv, mens norsk talemål (i gamle norske ord) har -ing. Men tradisjonelt norsk talemål har også -ning, til sitt bruk.

Det finnes et skille mellom ing- og ning-ord som ikke er helt gjennomført i norsk: -ing for det rene verbalsubstantivet (f.eks. handlingen) og -ning om produktet eller resultatet e.l. Eksempel: bygging og bygning.  

I tråd med dette kunne man prøvd å skille slik: forsking i snever betydning om ‘det å forske’ (forsking på) og forskning om andre aspekter ved fenomenet. Men det er umulig å skille klart. Til og med i sammensetninger som forskingspolitikk handler første ledd om ‘det å forske’. Det er mer praktisk å velge variant på et annet grunnlag, som dialekt.

Forsking har vært mye brukt i talemålet, men det desidert vanligste i bokmål er forskning. I tyngre sammensetninger som forsk(n)ingsprosjekt har den n-løse formen hevdet seg bedre, kanskje fordi den er lettere å uttale.

Bruken av gransking/granskning

Formen gransking er eneform i en riksmålsordliste av Seip og Krogsrud fra 1923, uten at det betyr så mye; ordet var neppe eksplisitt normert i rettskrivningen. Men det gir en pekepinn om at gransk(n)ing ikke var av de aller mest opplagte -ning-ordene i riksmål før. I Norsk stillære i grunndrag (1921) skriver Ragnvald Iversen «lesning og gransking»! Bruken av formen gransking i skrift skjøt i været allerede før krigen. Etter krigen dominerte den sterkt, men i de senere år har granskning vunnet tilbake mye terreng. Det er den foretrukne form i riksmål (utenfor rettskrivningen).

Merk at det også heter granskings- i sammensetning.

Rettskrivningen gjør at vi slipper å skille mellom gransking og granskning, som ville blitt vanskelig. Før preposisjonen av ville det alltid hett gransking, men man ville forgjeves lett etter det punktet der granskning klart burde overta. Noen mener at -ing står for virksomheten generelt, mens -ning står for enkelttilfeller. Det er noe i det rent statistisk, men grunnlaget for skillet er tynt og vanskelig å operere på.

Etterforsk(n)ing

Et annet sted der -ning rett som det er dukker opp, er i sammensetninger med preposisjon eller adverb først. Fremdeles har vi et ord som utflytning (om ‘å flytte ut’, ikke ‘å flyte ut’) ved siden av utflytting i rettskrivningen, mens flytting er obligatorisk. Det er snarere en språkhistorisk inngrodd rest enn et dypt betydningsskille vi står overfor; det vi ser, er at de særnorske formene med -ing har vunnet mest fram i de enkle, usammensatte verbalsubstantivene.

Det er ikke så mange ord med preposisjon/adverb + -forsking og -gransking, men pussig nok finner vi nesten det omvendte av det vanlige språkhistoriske mønsteret her, for utforsk(n)ing er vanligere uten -n enn forsk(n)ing. Det kan være fordi det ikke er en del av det litt opphøyde forskningsfeltet.

Etterforsk(n)ing er også noe litt opphøyd, og da venter vi å finne mest av den felles dansk-norske formen -ning uavhengig av betydningsnyanse. Det holder stikk, men det er nok statistisk sett litt mer -ing enn på forskningsfronten, og kanskje relativt mest i forbindelsen etterforsk(n)ing av (rent verbalsubstantiv), med unntak av bøyde former som etterforsk(n)ingen av (tellelig tilfelle), der -n- gjør seg mer gjeldende. 

Somtid og allveg = sometimes and always

I ei bok som heiter Trønderkveld (1946), har eg komme over to tidsuttrykk som ikkje står i Bokmålsordboka eller Nynorskordboka: sumtid og allveg. Har dei noko med det engelske sometime(s) og always å gjere?

Ja, for så vidt som vi her har parallelle samansetningar i norsk og engelsk.

Sumtid ‘av og til’ står i Nynorskordboka under somtid, og i Norsk Ordbok under sumtid. Saman med somme tider har ordet til nyleg vore utbreidd over heile landet. Det er lite av det i nyare bokmål og faktisk meir i dansk. Der heiter det gjerne sommetider, men på norsk bør det skrivast somtid eller somme tider

Allveg (òg uttalt allvei) har i nyare tid hatt eit mindre utbreiingsområde: Romsdal, Nordmøre og Sør-Trøndelag. Slik har det nok ikkje «allveg» vore. Ordet står i Norsk Ordbok

Kjæledyr – eit uverdig ord?

I ein del internasjonale forum er det ikkje akseptert å bruka ordet pet ‘kjæledyr’ fordi det går ut over «verdigheita» til dyra. Bør ein ikkje nytta ordet kjæledyr lenger? Kva er i så fall alternativet?

Kjæledyr kan framleis brukast. Det mest brukte alternativet er familiedyr, men samværsdyr ville kanskje vore meir verdig og ærleg.

Det mest velbrukte ordet for dei økonomisk unyttige tamme dyra våre er kjæledyr. Det er gammalt, men ikkje forelda. Til dømes har vi ei kjæledyrforskrift og til og med ein kjæledyrkonvensjon som er av nyare dato. (Her er det nemnt ei rekkje dyr som ein ikkje bør kjæla med. Vi kjem attende til dette «mishøvet».)

Men i St.meld. nr. 12 (2002–2003) Om dyrehold og dyrevelferd er desse ordpara nytta: sports- og familiedyr og familie- og hobbydyr (i motsetnad til produksjonsdyr, utan at skiljet er hundre prosent klårt). Det står mellom anna:

Kjæledyrene, eller familiedyrene som de gjerne omtales som, har etter hvert fått en økende sosial betydning i samfunnet, og blir ofte en integrert del av familien. 

Familiedyr er nytta dobbelt så mykje som kjæledyr i stortingsmeldinga, så det er nok meint å vera det rette ordet for dyregruppa. Logikken i ordet skal truleg vera at dyret høyrer til familen som medlem og ikkje som eigedom

Husdyr og kjæledyr/hobbydyr: nytte og hygge/hobby

Mennesket held dyr for (økonomisk) nytte og for hygge og til hobbyføremål. Begge grupper er husdyr i vid tyding, men ofte siktar vi med husdyr helst til nyttedyra i landbruket: såkalla produksjonsdyr, som held til ute og i driftsbygningar. I heimen har vi derimot kjæledyr/familiedyr og ein del (andre) hobbydyr. Det er gjerne mindre karismatiske og kosete dyr som krypdyr, fisk og fuglar som oftast blir kalla hobbydyr. (Merk forresten at kosedyr, som ikkje er meir enn ca. 70 år gamalt, tidleg vart nokså klårt avgrensa til kunstige leikedyr.) 

Dersom vi skal ha eit anna ord for kjæledyr spesielt, kan det altså ikkje vera husdyr. Om vi leiter etter andre hus- og heimlege ord, finn vi stovedyr, som er nytta særleg i dansk (stuedyr). Men dette er ei undergruppe av kjæledyr. Eit eksisterande ord er heimedyr, jf. heimekyr (som ikkje er til seters) og heimelam (òg nytta om kopplam). Ein kan meina at dette ligg nær i tyding og er ledig, særleg på bokmål (der det òg kan heita hjemmedyr), men på bygda, der dei fleste dyr er, vil det nok vera misvisande.

Hus- og heim- og stove- er altså lite aktuelt for dei dyra vi deler hus og heim og stove med. Det er familiedyr som er mest aktuelt, ved sida av hobbydyr

Kva var eigentleg problemet med kjæledyr?

Vi kjenner til to innvendingar mot ordet:

1) Omgrepet er for trongt, for ein kjæler ikkje med alle (slags) dyr som går under denne nemninga.
2) Omgrepet er uetisk (som du nemner). Det impliserer at dyret berre er til for mennesket si skuld, noko som kan føra til at det får dårlegare stell.

Eit ord som i prinsippet løyser det fyrste problemet, er hobbydyr. Det kunne vore eit logisk overomgrep, men i praksis ser det ut til å vera reservert for dei dyra som ikkje skal ha kos (t.d. krypdyr). Dessutan er det minst like problematisk som kjæledyr med tanke på problem nummer 2 ovanfor. Hobby er trass alt tidtrøyte, og det å vera eit tidtrøytedyr kan vera både-og. Ein liknande veikskap ligg i selskapsdyr, som har vore føreslått. Det skal visst svara til companion animal, men det engelske ordet har meir jamstelling mellom artane i seg. Samværsdyr ligg nærare intensjonen her. Venedyr/vennedyr er òg noko brukt.

Vi kan sjå nærare på det prinsipielle ved innvendingane ovanfor. Det er noko sant i den fyrste, men det tyder ikkje utan vidare at ho er relevant. Det er ei mistyding at eit ord må vera fullt ut logisk dekkjande for å vera språkleg brukande. Ein kjeledress, for å ta eit ord som tilfeldigvis liknar, ville då berre vore til fyrkjele-bruk. Skulle vi teke alle ord bokstavleg, ville kommunikasjonen ha brote saman. Det at ikkje alle kjæledyr blir kjælte med, er altså ikkje avgjerande. Eit køyretøy som aldri blir køyrt, er òg eit køyretøy. Det typiske er ofte nok for ei nemning i vanleg menneskespråk.

Det er heller ikkje noko språkleg problem at ikkje alle får den kosen dei treng. Vi har mange forskjønnande og strengt teke usanne omskrivingar i språket, såkalla evfemismar. Det er uråd å fjerna alle «ulogiske» ord, så ein bør prioritera å skifta ut dei som verkeleg gjer skade. Kjæledyr kan ikkje vera av dei verste, med tanke på at kjæling trass alt er eit plussord i samband med stell.

Innvending nummer 2 er heller ikkje eigna til å letta kommunikasjonen. Innvendinga byggjer på den tanken at det å karakterisera noko er å avgrensa det til det det blir karakterisert som. Sett på spissen bør ein ikkje tala om «sjuke» menneske, berre om «personar med den og den sjukdommen». Etter denne tankegangen burde det vera tvilsamt å kalla ein husky «trekkhund», for det er kanskje berre ein «hund som i mange tilfelle kan trekkja slede, men som fyrst og fremst har eigenverdi». I sterk form gjer denne innvendinga det uråd å laga samansette ord for kategoriar og grupper; alt løyser seg opp i relativsetningar med «som …» og lange substantiv.

Innvendinga byggjer på sterk mistillit til tradisjonelt språk og språkbrukarar flest; ein impliserer at mange trur at eller ter seg som om såkalla sjuke menneske berre er sjuke, eller i alle fall behandlar dei dårlegare fordi ordbruken påverkar dømekrafta. Det ligg med andre ord eit sterkt element av reduksjonisme (overfor språkbrukarane) nett i det å hevda at eit ord som kjæledyr fungerer reduksjonistisk (reduserer dyret). Det gjer ikkje innvendinga usann, tvert om er logikken vanskeleg å gå imot. Spørsmålet er likevel om han er overdriven, og om ein vinn noko særleg på å ofra innarbeidde ord. Dette bør ein prøva å vurdera frå sak til sak. 

Skulle ein slått inn på det hyperpresise «person med x»-sporet (jf. sjukdom) i dyreverda, kunne ein ha snudd på det og kalla kjæledyr «dyr med person». For om «kjæledyr» er usant, er det sant og visst at desse dyra er menneskeavhengige, ja, dei er beint fram fangar, eit ord som er ledig no når det siste heiter «innsette». Den logiske leia går ikkje alltid der ein ynskjer. Det kan t.d. visa seg at røynda er meir utriveleg og brutal enn ordet. Dessutan kan nye merkelappar fort bli farga av den sosiale røynda. 

Familie og familie, fru Blom

I avsnittet Familiedyr på side 45 i St.meld 12 (2002–2003) står det at folk bruker meir og meir pengar på «kjæledyret sitt», og det blir ymta om at ikkje alle har vit til å avliva dyret når dyrevelferda talar for det. Med andre ord: Dyr kan måtta li for eit egoistisk kjæle-motiv hjå eigaren. Men det ser ikkje ut til at stortingsmeldinga inneheld kritikk av ordet kjæledyr på dette grunnlaget. Det er dessutan lett å tenkja seg at familiedyr kan bli råka av den same utviklinga: Dette ordet heng saman med ein tendens til å gje dyr menneskenamn (som Per og Kari), og skal ein vera like språkkritisk som kritikarane av ordet kjæledyr, er dette å tilleggja eller utstyra dyr med menneskelege eigenskapar (antropomorfisering). Det er det motsette av å ta dyr på alvor som dyr. Ordet familiedyr (i medlemstyding) kan altså sjåast som ei sentimental antropomorfisering på våre vilkår. Ordet kling holt når ein tenkjer på korleis det å halda dyr i det heile er å undertrykkja dei på ein måte som ville vore ulovleg overfor menneske. Til dømes nektar vi dei kjønnsliv eller driv avl på dei.

Dette viser at familiedyr helst høyrer til familien som eit tillegg til han. Då er problematisk at ordet ordet samstundes skal ha medlemstydinga, som skal peika mot jamstelling. Men ei slik innvending fell nok på steingrunn. Ordet familiedyr kan fungera likevel, og gjer det. Ja, det har funnest i skriftkulturen i over hundre år, sidan seinast 1908, då ei kattehistorie vart sett på prent i Solungen. Fram mot sekstiåra vart det rett nok helst nytta om tilhøve innanfor artar (jf. «Klappmyssen er et typisk familedyr», i boka Fiskeribiologi frå 1952). Det kan bli trongt i stova om dette framleis skal vera gyldig ordbruk!

I Den Danske Ordbok ser vi ei anna avgrensing som viser at omgrepet kan vera for trongt:

familiedyr kæledyr der er særlig velegnet til en familie med mindre børn

Men ordet er nok kome for å bli i den tydinga det har i den omtalte stortingsmeldinga.

Kategorier: Sensitive ord

Hurtigrute og hurtigruteskip

Heter det hurtigruta, eller må man skrive hurtigruten? Og skal det være stor eller liten forbokstav?

Du kan trygt skrive hurtigruta om institusjonen og hurtigruteskipene, men selskapet heter Hurtigruten.

Hurtigrute har lenge vært et fellesnavn i norsk, så man kan skrive hurtigruta (som er den vanligste formen langs kysten) eller hurtigruten med liten om både den faste ruta Bergen–Kirkenes–Bergen og om hvert skip som inngår i den. Det er bare selskapsnavnet som må skrives Hurtigruten.

Her er et innlegg om emnet fra Dag og Tid 10.11.2017:

 

Kategorier: Sammensatte ord

Sablere

Det er mange som bruker ordet sablere om å kappe hovudet av ei flaske sjampanje. Er det rett?

 

Verbet sablere står ikkje i ordbøkene enno, men det er ikke gale å bruke det.

Nettsøk syner at bruken av ordet har auka etter 2010. Det eldste dømet vi finn, er frå Dagbladet 29.12.95 (sjå utklipp nedanfor), og her går det fram av konteksten at både fenomenet og ordet er nytt i Noreg.

Slår ein opp på verbet sable i ordbøkene, finn ein ikkje den spesifikke tydinga ‘kappe tuten av flaske’. Somme bruker sable i denne tydinga, men sablere er nok meir etablert.