Klagenemnda for stadnamnsaker

[Teksta er tidlegare publisert i Nytt om namn nr. 49 – 2009]

Stadnamntenesta

Sidan 1993 har sekretæren for klagenemnda for stadnamnsaker publisert vedtaka i Nytt om namn, fyrste gongen i nr. 19 (1994) og seinare i annakvart nummer (nummer med oddetal). Sidan det siste oversynet i nr. 47 – 2008 er desse vedtaka gjorde:

 
Nokre opplysningar til oversynet:

Klagar:
Det er eigarar som står som klagar i alle sakene som gjeld gards- og bruksnamn. I sakene som gjeld naturnamn og seternamn, er det vedkommande kommune som har klaga. I sakene 2 og 3 har Nidaros Mållag klaga, i sakene 8 og 9 står Statens kartverk som klagar, medan Rennebu Mållag er klagar i sak 11.

Vedtaksorgan:
Trondheim kommune var vedtaksorgan i sakene 2 og 3, medan Radøy kommune var vedtaksorgan i sakene 8 og 9. I dei andre sakene var Statens kartverk  vedtaksorgan.

Medhald/ikkje medhald
Som det går fram av oversynet, fekk klagar medhald i sakene 1, 2, 3, 6, 8 og 9. I sakene 4, 5 og 7 fekk klagar delvis medhald. I dei andre sakene vart det opphavlege vedtaket stadfest.

Dissensar i nemnda:
I sakene 4, 5, 6 og 7 var røystetalet to mot to når det galdt skrivemåten av fyrstelekken, og dobbeltrøysta til leiaren avgjorde sakene.

Nokre av grunngjevingane åt nemnda
I sak 10 hadde Statens kartverk vedteke skrivemåten Håvastein for namnet på gnr. 17 i Rennesøy. Vedtaket galdt også dei 23 enkeltbruka under gnr. 17 som har dette namnet. Eigarar av ni av eigedommane klaga og ønskte skrivemåten Håvarstein i staden, og dei grunngav dette med å vise til skrifttradisjonen. Nemnda kom i denne saka til at ein her bør skilja mellom gardsnamn og bruksnamn, og vedtaket som nemnda gjorde, gjeld berre gardsnamnet. I vurderingane sine seier nemnda:

Namnet som denne saka gjeld, er primært eit gardsnamn, men er også nytta som namn på 23 av bruka som er skilde ut frå opphavsgarden. Vedtaket som Kartverket har gjort, gjeld både gardsnamnet og bruksnamna og såleis mange eigedommar. Eigarar av ni av eigedommane har klaga, medan eigarane av dei resterande 14 eigedommane ikkje har klaga. Av desse eig kommunen sju. Vedtak om skrivemåten av gardsnamn skal som hovudregel vere retningsgivande for skrivemåten av bruksnamn som er identisk med gardsnamnet, eller der gardsnamnet går inn som del av bruksnamnet, jf. § 8 tredje ledd i lova. I dette tilfellet har nemnda kome til at ein bør fråvike denne hovudregelen, og vedtaket som nemnda har gjort, gjeld difor gardsnamnet og ikkje dei einskilde bruksnamna, jf. definisjonen av gardsnamn og bruksnamn i § 2 bokstavane b og c i lova. Nemnda vil i denne samanheng vise til at saka gjeld mange eigedommar, og at det ikkje er eintydig lokal oppslutnad om klagen.

Nemnda finn det dokumentert at den nedervde lokale uttalen av dette namnet er /håvastein/. Dersom ein legg hovudvekta på denne uttalen, vil skrivemåten måtte bli Håvastein, slik Statens kartverk har fastsett. Nemnda har vurdert om det er sterke nok grunnar til å fråvike hovudregelen i dette tilfellet, men har ikkje funne slike. Nemnda har i vurderinga også lagt vekt på den sterke skrifttradisjonen i offentleg samanheng og at denne skrivemåten er i samsvar med ønsket til kommunen. Skrivemåten Håvastein peiker òg til den opphavlege tydinga av namnet. Nemnda fastset skrivemåten til Håvastein.

Sak 11 galdt skrivemåten av namnet på pilegrimsvegen frå Oslo til Trondheim og frå svenskegrensa over Stiklestad til Trondheim. Rennebu Mållag hadde klaga på vedtaket som Statens kartverk hadde gjort om å sidestilla skrivemåtane Pilegrimsleia og Pilegrimsleden og ønskte i staden Pilegrimsleia som eineform. Nemnda stadfeste vedtaket om to skrivemåtar for dette namnet og seier i vurderingane sine:

Denne saka gjeld skrivemåten av eit nylaga namn utan tradisjonell uttale, men namneleddet usemja dreiar seg om, finst i tradisjonelt talemål og er normert i rettskrivinga. Saka dreiar seg vidare om namnet på pilegrimsvegane til Trondheim, som går gjennom store område, og ho involverer mange instansar, og høyringsfråsegnene er ikkje eintydige.

Eit fleirtal av høyringsinstansane gjekk under førstegongsbehandlinga inn for Pilegrimsleia, og den bestemte hokjønnsforma leia er på det næraste einerådande i norsk talemål. Det er ei rettskrivingsform som er tillaten både i nynorsk og bokmål. Namneforma Pilegrimsleden, som også har vore mykje brukt og er vel innarbeidd, ligg også innanfor gjeldande rettskriving da hankjønnsforma led er tillaten i bokmål, men ho finst ikkje i tradisjonelt talemål.

Det er såleis argument både for Pilegrimsleia og Pilegrimsleden som skriftform.  Hovudregelen etter § 4 andre ledd, første punktum er at eit og same namnet på same staden skal ha ei berre éi skriftform, også når namnet er brukt om ulike namneobjekt. Det blir likevel opna for at det kan fastsetjast to eller fleire skriftformer av same namn på same namneobjekt når visse vilkår er oppfylte, jf. andre punktum bokstav b. Eitt vilkår er at to eller fleire skriftformer er vel innarbeidde. Nemnda har kome til at dette vilkåret er oppfylt i denne saka. Nemnda fastset Pilegrimsleia og Pilegrimsleden som sidestilte former på namnet på pilegrimsvegane til Trondheim.

Terje Larsen
terje.larsen@iln.uio.no