Målbruk 1997–2000 (6)

5 Nynorskkompetansen i statsorgana

Fullgod kompetanse i nynorsk er eitt av vilkåra for at statsorgana kan oppfylle dei krava som mållova stiller. Det følgjer av § 4 i mållova at tilsette som har skriftleg utforming som ein del av tenesta, pliktar å meistre begge målformer. Unntaksreglar er gjevne i § 2 i forskriftene.

Av førearbeida til lova går det fram at tilsette i embete eller statstenestepost der skriftleg utforming er ein del av tenesta, ut frå mållova ikkje pliktar å meistre begge målformer ved tilsetjinga. Men dersom den tilsette ikkje har gode nok kunnskapar i begge mål ved tilsetjinga, må vedkomande syte for å få nødvendig opplæring (jf. Ot.prp. nr. 52 (1978-89) s. 26).

I § 1 tredje ledd i forskriftene er det fastsett at kvart statsorgan har ansvaret for å syte for at dei tilsette innan rimeleg tid får nødvendig opplæring i bokmål og nynorsk.

Norsk språkråd sende i september 2000 ut eit spørjeskjema for å kartleggje nynorskkompetansen i  sentrale statsorgan under departementsnivå. 124 statsorgan leverte svar som kunne tabellførast.

28 % av statsorgana meiner dei har utilstrekkeleg kompetanse i nynorsk.  6 % meiner dei har svært god kompetanse, 66 % at kompetansen er tilstrekkeleg. Dei statsorgana som svara, hadde til saman ca. 8300 saksbehandlarar eller tilsette med skriftleg utforming som ein del av tenesta. Ut frå svara frå statsorgana meistrar 40 % av saksbehandlarane begge målformer. I undersøkinga var ”tilstrekkeleg” og ”utilstrekkeleg” kompetanse ikkje definert. Det kan vere grunn til å spørje om dei statsorgana som svarar at dei har tilstrekkeleg kompetanse i nynorsk, eigentleg har det. Svært mange av desse statsorgana har langt mindre nynorsktilfang enn kva mållova krev.

274 tilsette har fått opplæring i nynorsk i åra 1997–2000. Tala har kvart år variert mellom 31 (2000) og 104 (1998). Gjennomsnitt for kvart år blir 69 tilsette. Opplæringsaktiviteten har vore størst i 1997 og 1998, da til saman 196 tilsette fekk opplæring. I 1999 og 2000 har berre 78 tilsette fått opplæring. I åra 1997–1999 var det kvart år mellom 15 og 18 statsorgan som sytte for at dei tilsette fekk opplæring i nynorsk. I 2000 gjekk talet ned til 8.

Opplæring i nynorsk

Berre 5 statsorgan opplyser at dei har innarbeidd nynorskopplæring i verksemdsplan eller opplæringsplan.

Samanliknar vi med ei tilsvarande kartlegging som Norsk språkråd gjorde i 1994, er statsorgana si vurderinga av eigen kompetanse i nynorsk om lag som i 1994-kartlegginga, med ein liten framgang. Talet på tilsette som har fått opplæring i nynorsk, har auka sidan 1994 ­– frå i gjennomsnitt 33 til 69 per år. Men sett i lys av statsorgana si vurdering av eigen kompetanse i nynorsk, og i lys av data som tyder på at under halvparten av dei tilsette i statsorgana meistrar begge målformer, er tala svært låge.

Vedlegg

Målbruk i offentleg teneste 1997–2000. Statsorgan grupperte etter departement.

Vedlegg

Lov om målbruk i offentleg teneste – rutinar for sentrale statsorgan

For å sikre at mållovsreglane blir følgde, må statsorgana etablere enkle og konkrete rutinar.

Sentrale statsorgan under departementsnivå fekk pålegg om å etablere rutinar i brev frå Norsk språkråd 27. januar 1997. Det vart mint om pålegget i nytt brev 25. januar 1998, vidare i brev 3. juni 1999. Det har seinare vore mint jamleg om etablering og skjerping av rutinar i samband med utsending av rapportskjema og tilbakemelding på målbruksrapportane.

I rådgjevinga legg Norsk språkråd dette til grunn:

1 I store institusjonar som har avdelingar, må kvar avdeling ha ansvar for å oppfylle krava i mållova. Dersom kvar avdeling ikkje har eit sjølvstendig ansvar for å syte for veksling mellom målformene, blir ansvaret pulverisert.

2 Den øvste leiinga for institusjonen har likevel ansvar for at institusjonen som heilskap følgjer reglane.

3 Reglane bør vere enkle. Statsorgan som brukar mest bokmål, kan t.d. ha ein regel om at tredje kvar pressemelding skal vere på nynorsk, og tilsvarande reglar for rundskriv, lysingar, brosjyrar og andre tekstar. Somme statsorgan har slike reglar i dag. (Vi ser her bort frå eventuelt tilfang med særleg tilknyting til eit geografisk avgrensa område, der det gjeld eigne reglar.)

4 Praktiseringa av reglane må følgjast opp. Statsorganet må følgje utviklinga i løpet av året og gjere opp status kvart halvår, slik at veikskapar kan rettast opp før året er omme. I dei nye rapportskjemaa, som vart tekne i bruk frå og med rapportåret 1997, skal status både for 1. og 2. halvår førast opp.

5 Institusjonar som har informasjonsplanar, bør innarbeide veksling mellom målformene i planen. Institusjonar som har opplæringsplanar, bør etter behov innarbeide opplæring i nynorsk i planen.

Vi viser særleg til pkt. 3 om veksling mellom bokmål og nynorsk i rundskriv, lysingar, brosjyrar o.l.

(Teksten byggjer brev frå Norsk språkråd 27. januar 1997.)